|

| Los
Shona se consideran descendientes de los habitantes que en el
siglo VII desarrollaron la cultura conocida como del "Gran Zimbabwe".
No fue sino hacia finales del siglo 19, cuando las personas
que hablaban varios idiomas mutuamente inteligibles reciben
el nombre colectivo de Shona.
Hay cinco ramas idiomáticas principales: Korekore, Zeseru, Manyika,
Ndau, y Karanga. El último de estos grupos estuvo sometido al
vasallaje de lo Ndebele desde 1830.
Economía
Son principalmente agricultores. Su cultivo principal es el
maíz, siendo tambien cultivos importantes el mijo, sorgo, arroz,
lentejas, mandioca, maní, calabaza y papa dulce.
La
crianza de animales se basa más en animales pequeños o de corral,
como ovejas y pollos. El ganado vacuno, que no es muy abundante,
está a cargo de los hombres, siendo utilizado principalmente
como riqueza para las dotes de las novias, siendo el ordeñe
y cuidado, un tabú para las mujeres.
Las mujeres suelen complementar los ingresos familiares vendiendo
alfarería y cestería. Los hombres a menudo trabajan como herreros
o tallistas por comisión. Los hombres también dedican
su tiempo a la caza y pesca, pero esto último no constituye
parte importante de su dieta. El trabajo del campo es por igual
función de hombres y mujeres.
Sociedad
Tradicionalmente, los Shona vivieron en grupos dispersos, básicamente
conformados por unas pocas familias lideradas por los hombres
más ancianos. La mayoría de las decisiones se tomaban dentro
de la familia, aunque durante los siglos X a XVI existieron
ciudades-estado con poderes centralizados. Estos estados estaban
gobernados por un rey hereditario con un cierto carácter divino.
Se asesoraba por medio de un Consejo Real en la toma de decisiones
importantes. Se sabe, además, que contaban con un sistema de
recaudación de impuestos.
Religión
Los Shona creen en dos tipos de espíritus. Por una parte, unos
espíritus errantes, y , por otra, los vadzimu o espíritus de
los antepasados. Los primeros están asociados con poblaciones
que viven fuera del territorio Shona y pueden conectarse con
esas poblaciones vecinas, europeos, o incluso animales. Estos
espíritus pueden ser benévolos o maléficos. Los espíritus maléficos
son asociados con la brujería, mientras los buenos pueden inspirar
talentos individuales como la capacidad para sanar, o para inspirar
la habilidad artística. Los Vadzimu representan todos los ideales
y la moral sobre un estilo de vida Shona y están normalmente
asociados con antepasados recientes o con héroes de la cultura
más remotos cuya genealogía exacta se ha olvidado. Ellos sirven
para proteger a la sociedad, pero también pueden retirar esta
protección a aquellos que no respetan los ideales morales. |
La
siguiente tabla muestra la distribución actual del pueblo Shona en Africa
| Paises |
Población |
% |
Idioma |
Dialectos |
Religión |
| Malawi |
70.000 |
1
% |
SHONA
(Swina) |
|
Tradicional |
| Mozambique |
1.080.000 |
6
% |
SHONA
(Swina, Chishona),
NDAU
(Chindau, Njao, Ndzawu, Sofala) |
Korekore,
Zezuru, Changa, Danda, Garwe, Tonga, Balke, Ndanda. |
Tradicional,
Cristianismo |
| Zambia |
477.000 |
5
% |
SHONA
(Chishona), NDAU
(Chindau, Njao, Ndzawu, Sofala) |
Korekore,
Changa |
Tradicional,
Cristianismo |
| Zimbabwe |
6.826.000 |
60
% |
SHONA
(Swina, Chishona) |
Karanga,
Zezuru, Korekore. |
Tradicional,
Cristianismo |
Frases
Útiles
| hongu |
si |
| aiwa
, kwete |
no |
| Kanjan
(kanjani) |
Hola |
| zvishoma |
despacio,
lentamente |
| tauraiwo
chirungu! |
por
favor hable inglés! |
| taurai
zvishoma zvishoma! |
hable
despacio!, hablen despacio! |
| zvakanaka
zvikuru |
es
muy bueno, está muy bien |
| zvikuru,
chaizvo |
muy,
mucho |
| zvakaoma |
es
dificil |
| zvakaipa |
es
malo, está mal |
| handizivi,
hamheno |
yo
no sé |
| handina
kunzwa |
no
he estado aquí, no entiendo |
| ndinoda |
yo
quiero , me gusta , necesito |
| handidi |
no
quiero |
| handitauri
chishona |
no
hablo shona |
| taurai
zvakare! |
dígalo
de nuevo!, díganlo de nuevo! |
| idyai
zvakanaka! |
¡que
aproveche! (ten) (tenga una buena comida! |
| inwai
zvakanaka! |
salud!
chin-chin! (beba bien!) |
| handina |
no
tengo |
| handisi |
no
soy |
| ndaguta |
estoy
satisfecho |
| ndaneta |
estoy
cansado |
| ndine
urombo |
lo
siento |
| pamusoroi |
perdone! |
| maiwe |
¡oh! |
| ndatenda
, ndinotenda |
gracias
, te agradezco |
| mazviita |
gracias! |
| musutende! |
perfecto! |
| ndi-pei-wo
... ! |
por
favor, dame ... ! |
| ndi-taridzei-wo
...! |
por
favor, enséñame ...!, ¡muéstrame ...! |
| makorokoto |
felicidades |
| hapana
, hakuna |
no
hay |
| hapana
basa |
no
hay trabajo |
| zviri |
esto
es |
| zviri
nyore |
es
facil |
| zvi-no-dhura |
es
caro |
| onai! |
mira! |
| mirai
zvishoma! |
espera
un poco! |
| hokoyo! |
cuidado! |
| mu-sa-bate! |
no
tocar! |
| zvi-no-netsa |
esto
es molesto, dificultoso |
| ku-ri
kupisa nhasi |
hace
calor hoy |
| ku-ri
cutonhora zvikuru |
hace
frio hoy |
| ibvaipo! |
vete!
váyase! |
| uyai
pano! |
ven
aquí! |
| handei! |
vamos! |
| pindai! |
entre!,
entren! |
| mu-sa-pinde |
no
entre!, no entren! |
| pamberi
ne- ... ! |
adelante
... ! |
| chigarai
pasi! |
siéntese!,
siéntense! |
| titambire! |
bienvenido! |
| ku-enda
ne- |
ir
en ... |
| ku-enda
netsoka (kufanda) |
ir
a pié (andando) |
| ku-enda
nebhasikoro |
ir
en bicicleta |
| ku-enda
nemotokari |
ir
en auto |
| ku-enda
nebhazi |
ir
en autobús |
| ku-enda
nechitima |
ir
en tren |
| mugwagwa
uri kupi? |
¿dónde
está la calle ...? |
| mugwagwa
unoenda ku Bulawayo uri kupi? |
¿dónde
está la carretera hacia Bulawayo? |
| nzira
iyi inoenda kutaundi here? |
¿es
éste el camino a la ciudad? |
| ndiratidzeiwo
nzira inoenda ... |
por
favor, enséñeme el camino a ... |
| kure
zvakadii? |
¿está
lejos? |
| padhuze |
cerca |
| kure |
lejos |
| ku-chaira
motokari |
conducir
un coche |
| motokari
yangu yafa onai pano |
mi
coche está destartalado, ¡mire aquí! |
| munogona
kugadzira motokari yangu here? |
¿puede
arreglar mi coche? |
| ndinoda
kuti mugeze motokari yangu |
necesito
lavar mi coche |
| ko,
rimwe garaji repeturu riri kupi? |
dígame,
¿dónde hay una estación de servicio? |
| zadzai |
carburante |
| Ndiri
kuenda pabhazi |
Yo
voy en autobús |
| chiteshi
chiri kupi? |
¿dónde
está la parada del autobús? |
| nhasi
pane bhazi riri kuenda ku Masvingo here? |
¿hay
autobús para Masvingo hoy? |
| bhazi
richauya rini? |
¿cuando
vendrá el autobús? |
| bhazi
richaenda rini? |
¿cuando
saldrá el autobús? |
| bhazi
richamira mu Wangi here? |
¿parará
el autobús en Wangi? |
| bhazi
rinotora nguva yakadii kuenda ku Victoria? |
¿cuánto
tarda el autobús para ir a Victoria? |
| bhazi
iri rinoenda ku Nyanga here? |
¿va
este autobús a Nyanga? |
| chiteshi
chiri kupi? |
¿dónde
está la estación de tren? |
| chitima
chi-cha-uya rini? |
¿cuándo
llegará el tren? |
| chitima
chi-cha-enda rini? |
¿cuándo
saldrá el tren? |
| chitima
ichi chi-no-enda ku Bulawayo here? |
¿este
tren va a Bulawayo? |
| chitima
ichi chinomira nguvai mu Masvingo? |
¿cuánto
para el tren en Masvingo? |
| ti-cha-svika
mu- ... rini? |
¿cuando
llegará a ... ? |
| chitima
ichi chiri kuenda kupi? |
¿a
donde va este tren? |
| nyika |
país,
tierra, mundo |
| rwizi,
rukova |
río |
| munda(minda) |
parcela(s)
de tierra |
| dombo(matombo) |
piedra(s) |
| fenzi |
cercado,
valla |
| gomba(makomba) |
agujero(s) |
| vari
kuchera |
están
cultivando |
| imba |
casa |
| musha |
aldea |
| murimi |
granja |
| ku-rima |
arar,
cultivar |
| badza |
azada |
| mvura |
agua |
| muri
kurima chii? |
¿qué
cultivas? |
| chibage |
maiz |
| mupunga |
arroz |
| muriwo |
hortalizas |
| mbambaira |
patata
dulce |
| nzungu |
cacahuete(s) |
| donje |
algodón |
| imbwa |
perro(s) |
| katsi
/ kitsi |
gato(s) |
| mbudzi |
cabra(s) |
| bhiza |
caballo |
| dhongwi |
mono |
| dhadha |
pato |
| huku |
pollo,
gallina |
| jongwe |
gallo |
| mombe |
ganado
vacuno |
| nguruve |
cerdo |
| muti
(miti) |
árbol
(árboles) |
| muti
uyu unonzi chii? |
¿cómo
se llama este árbol? |
| mumango |
árbol
del mango |
| musasa |
árbol
msasa |
| muuyu |
baobab |
| pano
pane ... here? |
¿hay
... ? |
| pano
pane nyoka here? |
¿hay
serpientes? |
| ndinoda
kuona shumba |
me
gustaría ver un león |
| ndingaone
mhou kupi? |
¿dónde
puedo ver avestruces? |
| mhuka |
animales
salvajes |
| nyoka |
serpiente |
| tsuro |
liebre |
| mbizi |
cebra(s) |
| twiza |
jirafa |
| shumba |
león |
| nyati |
búfalo |
| garwe
(makarwe) |
cocodrilo
(cocodrilos) |
| mvuu |
hipopótamo |
| nzou |
elefante |
| gudo
(makudo) |
babuino
(babuinos) |
| shiri |
ave(s) |
| mhou |
avestruz(es) |
| ha-pa-bvumirwi |
no
permitido ...!, prohibido ...! |
| ha-pana
nzvimbo |
no
estacionar |
| ndinogona
kutaura chiShona zvishoma chete |
yo
puedo hablar sólo un poco Shona |
| bhegi
iri kupi |
dónde
está la maleta |
| mbudzi
dzangu |
mis
cabras |
| vana
vedu |
Nuestros
niños (hijos) |
| mukomana |
muchacho |
| musikana |
muchacha |
| mukoma |
hermano(de
hermano), hermana (de hermana) |
| hanzvadzi |
hermana
(de hermano), hermano (de hermana) |
| tsotsi |
ladrón |
Shopping
| Mercado |
| Ari
kuenda ku musika |
Voy
al mercado |
| musika
uri kupi? |
¿dónde
está el mercado? |
| mune
... here? |
¿tiene
... ? |
| mune
mupunga here? |
¿tiene
usted arroz? |
| imarii? |
¿cuánto
es? |
| ndinoda |
quiero |
| ndinoda
matomasi matanhatu |
quiero
seis tomates |
| ndinoda
kutenga uchi |
quiero
comprar miel |
| tiri
kutenga miriwo |
estoy
comprando hortalizas |
| ndipeiwo
... |
por
favor, deme ... |
| handidi |
no
quiero |
| imarii? |
¿cuánto
es? |
| handina
mari |
no
tengo dinero |
| ndine
matatu madhora chete |
tengo
sólo tres dólares |
| ndine
urombo. Handina chinji |
perdone.
No tengo cambio |
| Herramientas |
| sando |
martillo |
| pinjis |
alicates |
| demo |
hacha |
| badza |
azada |
| bango(mapango)… |
cuchillo(s) |
| Comida |
| kudya |
comer |
| ndine
nzara |
tengo
hambre |
| ndaguta |
estoy
lleno |
| chingwa |
pan |
| bhata |
mantequilla |
| jamu |
mermelada |
| uchi |
miel |
| shuga |
azucar |
| chibage… |
harina
de maiz |
| mupunga |
arroz |
| sadza |
fu-fú
duro, similar al kwanga |
| bota |
fu-fú
, masa hecha con harina |
| muriwo
(miriwo) |
hortaliza(s) |
| mbatatisi
, matapiri |
papas |
| matomasi |
tomates |
| zai
(mazai) |
huevo
(huevos) |
| hove |
pescado |
| nyama |
carne,
comida |
| nyama
ye-.... |
carne
de ... |
| nyama
yemombe |
carne
de vacuno |
| nyama
yenguruve |
carne
de cerdo |
| munyu |
sal |
| michero
(plural) |
fruta |
| bhanana
(mabhanana) |
banana
(bananas) |
| mango
(mamango) |
mango
(mangos) |
| ranjisi
(maranjisi) |
naranja
(naranjas) |
| gwavha
(magwavha) |
guayaba
(guayabas) |
| Bebida |
| kunwa |
beber |
| ndine
nyota |
tengo
sed |
| tii |
té |
| kofi |
café |
| mvura |
agua |
| mukaka |
leche |
| doro
/ hwuahwua |
cerveza |
| mazoe |
zumo
de fruta |
| Vestimenta |
| shangu |
zapato(s) |
| hembe |
camisa |
| bhrukwa |
pantalones |
| rokwe |
falda,
ropa femenina |
| heti |
sombrero |
| mbatya
(:mbachikka) |
ropa |
Preguntas
Habituales
| Muri
kuenda kupi? |
¿Dónde
vas? |
| Munobva
kupi? |
¿De
donde vienes? |
| Ndinobva
ku Uruguay |
Vengo
de Uruguay |
| Munogara
kupi? |
¿Dónde
vives? |
| Ndinogara
mu Uruguay |
Vivo
en Uruguay |
| Munoenda
kupi? , Munoendepi? |
¿A
dónde vas? |
| Ndinoenda
ku Harare |
Voy
a Harare |
| Munofara
here? |
¿Te
encuentras bien? |
| Ndinofara |
Estoy
muy bien |
| Mu-no-taura
chirundu here? |
¿Hablas
inglés? |
| Mu-no-da
chii? , Munodei? |
¿Qué
quieres? , ¿Qué quiere (quieren)? |
| Mu-no-da
tii here? |
¿Quieres
té? |
| Mu-no-da
kofi neshuga here? |
¿Quieres
café con azucar? |
| Mu-no-da
kofi isina mukaka here? |
¿Quieres
café sin leche? |
| Mune
... here? |
¿Tienes
... ? |
| Makadii?
, Makadini? |
¿Cómo
estás? |
| Vana
vakadii? |
¿Cómo
están los hijos? |
| Kumba
kwakadii? |
¿Cómo
están las cosas en casa? |
| Mhuri
yakadii? |
¿Cómo
está tu familia? |
| Ndi-nga
... here? |
¿Puedo
...? |
| Ndi-nga-tore
shuka here? |
¿Puedo
coger azucar? |
| Ndi-nga-bvunze-wo
here? |
¿Puedo
preguntar? |
| Ndi-nga-ku-batsire-i
here? |
¿Puedo
ayudarte? |
| Ndi-nga-wane
pepanhau kupi? |
¿Dónde
puedo adquirir un periódico? |
| Matenga
doro kupi? |
¿Dónde
compraste la cerveza? |
| Hotera
iri kupi? |
¿Dónde
está el hotel? |
| Chiteshi
chiri kupi? |
¿Dónde
está la estación (parada)? |
| Chimbuzi
chiri kupi? |
¿Dónde
está el retrete? |
| Chikoro
(chitoro) chiri kupi? |
¿Dónde
está la escuela (tienda)? |
| Mononzi
ani? |
¿Cómo
te llamas? |
| Zvaita
sei? |
¿Cual
es el asunto (problema)? |
| Pano
pane... here? |
¿Es
(está) ... aquí? |
| Mati-i? |
¿Qué
has dicho? |
| I-nguva-i? |
¿Qué
hora es? |
| Ndiani
... ? |
¿Quién
... ? |
| Sei
... ? |
¿Porqué...
?, ¿Para qué ... ? |
| ...
sei? |
¿Cómo
... ? |
| ...
rini? |
¿Cuándo
... ? |
| ...
chii? |
¿Qué
... ? |
| ...
kupi? |
¿Dónde
... ? |
| Ndiani
anotaura chirundu? |
¿Quién
habla inglés? |
| Sei
muri mu Zimbabwe? |
¿Porqué
estás en Zimbabwe? |
| Munotaura
chishona sei? |
¿Cómo
hablas shona? |
| Munodya
rini? |
¿Qué
comes? |
| muri
kataura chishona here? |
¿hablas
shona? |
| Munoda
chii? |
¿Qué
quieres? |
| Munogara
kupi? |
¿Dónde
vives? |
Tiempo
y Números
| Tiempo |
| zvino |
ahora |
| nezuro |
ayer |
| nhasi |
hoy |
| mangwana |
mañana |
| gore
rino |
este
año |
| mwedzi
uno |
este
mes |
| mwedzi
unouya |
mes
próximo |
| vhiki |
semana |
| vhiki
rino |
esta
semana |
| vhiki
rinouya |
próxima
semana |
| pazuva |
un
día / diariamente |
| mazuva
ose |
todos
los días |
| Clima |
| zuva |
día
/ sol |
| gore |
año
/ nube |
| makore |
años
/ nubes |
| mwedzi |
mes
/ luna |
| kuri
kutonhora |
hace
frío |
| kuri
kupisa |
hace
calor |
| nhasi
kuchanaya here? |
¿lloverá
hoy? |
| hakusi
kunaya |
no
llueve |
| kuri
kunaya |
está
lloviendo |
| kune
makore |
está
nuboso (hay nubes) |
| kune
zuva |
el
sol está brillante (hay sol) |
| hakuna
zuva |
el
sol no esta brillante (no hay sol) |
| Días
de la Semana |
| mu-vhuro |
domingo |
| chi-motsi |
lunes |
| chi-piri |
martes |
| chi-tatu |
miércoles |
| chi-na |
jueves |
| chi-shanu |
viernes |
| chi-tanhatu
, mugovera |
sábado |
| Números |
1 |
motsi
/ poshi |
2 |
piri |
3 |
tatu |
4 |
china |
5 |
shanu |
6 |
tanhatu |
7 |
nomwe |
8 |
sere |
9 |
pfumbamwe |
10 |
gumi |
24 |
pirigumi
ne china |
100 |
zana |
375 |
tatuzana
ne nomwegumi ne shanu |
1000 |
churu |
Formas
de Saludos
| Saludo |
Respuesta |
| Mangwanani!
|
Buenos
días |
Mangwanani! |
Buenos
días |
| Marara
here? |
¿Has
dormido bien? |
Ndarara
(kana) mararawo. |
He
dormido bien y tu? |
| Ndarara
|
Yo
he dormido bien |
|
|
| Masikati!
|
Buenas
tardes |
Masikati!,
maswera sei? |
Buenas
tardes |
| Maswera
here? (maskwera) |
¿Has
pasado el día bien? |
Ndaswera
(kana) maswerawo |
He
pasado el día bien y tu? |
| Ndaswera
|
he
pasado bien |
|
|
| 1.-
Manheru! |
Buenas
tardes / noches |
Manheru! |
Buenas
tardes / noches |
| Otros
Saludos |
| Makadii |
¿Cómo
estás? |
| Ndiripo
makadiiwo |
Estoy
bien y tu? |
| Ndiripo |
Estoy
bien |
| Munonzi
ani? / Zita renyu ndiani? |
¿Cómo
te llamas? |
| Ndinonzi
Javier / Zita rangu i... |
Mi
nombre es Javier |
| Ndiani? |
¿Quién
es? |
| Ndini
...(nombre) |
Soy
...(nombre) |
| Ndinofara
ku-ku-ziva-i |
Encantado
de conocerte |
|